Vordonisi batarken kimse bakmıyordu. Dokuzuncu yüzyılda Keşiş Photios denizin ortasına, Kınalıada'yla Bostancı arasındaki o küçük adaya Vordonisi manastırını kondurdu. 1010'da yer sarsıldı ve ada indi. Artık suyun içinde, kayalıkların dibinde ayin yapılmıyor ancak hâlâ kayaların üzerinde, gökkuşağı renklerine bürünmüş sinağrit balıkları yüzüyor.

İsviçreli iki arkadaş demiryollarında çalışmak üzere 1879'da İstanbul'a geldi. Biri Rumeli yakasında, diğeri Anadolu yakasında işe başladı. Anadolu'ya düşenin adı Edouard Huguenin'di. Türkçe kayıtlarda Hügnen oldu. Ülkenin dili onu öyle telaffuz etti. Bağdat demiryolu imtiyazının Almanlara verilmesine İngiltere ve Rusya'nın itirazı oldu, tarafsız İsviçre'den gelenlere görev verilmesi tercih edildi ve 1908 yılında Hügnen, Anadolu Osmanlı Demiryolu'nun ve Bağdat Demiryolu Şirket-i Osmaniyesi'nin umum müdürü oldu.

Aynı yıl Haydarpaşa Garı açıldı. Bina denize çakılan kazıkların üstünde yükseliyordu. Buharlı şahmerdanlarla, her biri yirmi bir metre uzunluğunda, suya karşı yalıtılmış bin yedi yüz kazık çakılmıştı. Ertesi yıl Haydarpaşa yandı. Onarıldı, aynı yıl yeniden açıldı. Açılış konuşmasını Hügnen yapmadı. Nafia Nazırının ısrarı ve hazırlığıyla konuşma Almanca harflerle yazdırılmış, yardımcısı Kautz tarafından Türkçe okunmuştu. Hügnen kendi garının kapısında yoktu.

Şirketin hekimi, işçi dostu, Osmanlı vatandaşı Dr. Arhangelos Gavril on yedi yıl onu izledi. Anadolu Osmanlı Demiryolu ve Bağdat Demiryolu Şirket-i Osmaniyesi İdaresi'nin İçyüzü kitabında Hügnen için şunları yazdı: Amirlerinin ayaklarına karpuz kabuğu koyarak birer birer yerlerine geçti.

Garın açılışından beş yıl önce, 1903'te, Bostancı'da on üç dönüm almıştı. 

Arazide dört yüz yıllık Cizvit manastırı vardı. Vordonisi'ninki batmıştı, bu ayaktaydı. Hügnen güneybatı köşeye bir sarnıç kazdırdı. Sonra sarnıcın üstüne evini kurdu. Ev bodrum katı hariç iki katlıydı, taş, dik çatılı. Köşedeki çıkmanın üstüne piramit külah, külahın tepesine rüzgârgülü konulmuştu. Malzemeyi tren vagonlarıyla taşıttığı söyleniyordu, kendi hattıyla kendi evini yapmıştı.

Sonra bahçesine jeneratör koydurdu. Su yoktu, kendi suyunu sakladı. Işığı yoktu, kendi ışığını yaktı. Geniş dalgaların vurduğu, mercanların kolyozların çevirdiği sahili kendi şartlarına uydurdu. Abdülhamid döneminde Reji müdürlüğü yapmış, o da İsviçreli olan Louis Rambert anılarında ondan söz eder. Hügnen ona muş (buharlı tekne) göndermiş, onu Bostancı'daki evine aldırmış.

Umum müdürlüğünün ilk yıllarında hattın üstüne birbirine benzemeyen altı kâgir istasyon dizildi. Kızıltoprak, Feneryolu, Göztepe, Erenköy, Suadiye, Bostancı. 

Sinağrit Baba, Sait Faik'in öyküsünde kovuğundan yukarı bakıyor, oltaları seyrediyor, ömrü boyunca hiç konuşmamış, hiç evlenmemiş, yalnız yaşamış. Otuz sekiz kulaç derinde yaşayan balık sonunda ölmeye karar verince meselesi kimin oltasına takılıp öleceğini seçmek oluyor. Yemleri teker teker koklayarak oltayı tutanı hemen tanıyor, lakin onların hiçbirini ölmek için beğenmiyor. Tanımadığı bir oltayı seçip yakalanıyor.

Sandala düştüğünde onu tutan adama bakınca çok yanıldığını anlıyor. Adam ömründe hiç imtihana girmemiş, cesareti sınanmamış, cömertliği sınanmamış, talihi hep yaver gitmiş. Sinağrit Baba hırsından sandalın döşemesini dövüyor, insanlık imtihanından geçememiş adamın sandalında son nefesini veriyor.

Garın açılışından yirmi altı gün sonra, 14 Eylülde, Haydarpaşa'dan Konya'ya kadar bütün hat durdu. İşçilerin istedikleri şunlardı: Öncelikle işçi cemiyetlerinin tanınması, şube şefleri dışındakilere bir maaş ikramiye, kıdeme göre zam yani gündelikçiye üç kuruş, diğerlerine dört kuruş zam verilmesi, gece çalışmasına çifte yevmiye, hasta personelin işten çıkarılmaması, personelin ve ailelerinin tedavi masraflarının şirketçe karşılanması ve Umum Müdür Hügnen'in gitmesi.

Grevin ilk günü asker telgraf odalarını işgal etti. Harbiye Nezareti Haydarpaşa'ya birlik gönderdi. Zaptiye Nazırı işçilere işbaşı yapmaları için baskı yaptı, grev sürdükçe hükümet Alman şirketine kilometre başına fazladan para ödüyordu. Grev komitesi bölündü, alt kademe kâtipler devam etmek, üst kademe bitirmek istedi. İttihat ve Terakki araya girince üçüncü gün grev bitti. Yevmiyelere zam yapıldı, asgari iki gümüş kuruş. Hügnen'in gitmesi talebi masaya hiç konmamıştı.

Ertesi ay Tatil-i Eşgal Kanunu çıktı. Kamu yararını ilgilendiren işlerde grev yasaklandı. Demiryolu, tramvay, gaz, rıhtım ve liman işleri tek tek sayıldı. Kışkırtanlara bir yıla kadar hapis cezası verilecekti. Bundan sonra grev sayısı düştü. Grevi yazan şirketin hekimi Dr. Gavril, grevin akabinde on yedi yıl çalıştığı şirketten ayrılmak zorunda kaldı. Umum Müdür Hügnen kaldı.

Buradan bakınca Sinağrit Baba'nın sınanmamış adamı ortaya çıkıyor. Ama hikâye orada bitmiyor.

6 Eylül 1917, öğleden sonra dört buçukta yedi saniye arayla iki patlama oldu, Haydarpaşa yandı, kuleler, liman tesisleri, depolar yıkıldı gitti. Avrupa yakasında dahi camlar kırıldı. Banliyö treni yanında asker ve malzeme taşıyan tren yandı, bir tabur öldü. Ölü sayısının bini aştığı söylendi, sansür nedeniyle sayı ne doğrulandı ne yalanlandı. Hügnen o sırada dokuz yıldır umum müdürdü. Makamı o binanın üst katındaydı. Aynı yıl makamından ayrıldı.

Kurtuluş Savaşı başlarında, Vekiller Heyeti kararıyla Anadolu-Bağdat Demiryolları ve Haydarpaşa Liman idareleri tek kalemde devlete mal edildi. Birkaç yıl sonra Türkiye'nin ilk millî demiryolu şirketi kuruldu, ilk genel müdürü Behiç Erkin Haydarpaşa'da göreve başladı. Hügnen geri almaya çalıştı, başaramadı. 1926'da öldü. Cenazesine Devlet Demiryolları'ndan bir kişi gönderildi. Umum Müdür sınanmıştı, kurtulamadı, Sait Faik'in Sinağrit Baba'sı alnına baktığı adamın sonunu göremedi.

Bostancı'da deniz hep önce gelen şeydi. Vordonisi battı, kayalıkların dibinde kaldı. Antik liman gömüldü. Bostancıbaşı iskelesi onarıldı, çünkü demiryolu malzemesi denizden gelecekti, sonra tren geldi ve semti kurdu.

Balıkçılar dolan denizin üstüne kurulan Bostancı Balıkçılar Çarşısı'nda sırtları denize dönük balık satıyor. İskeleler çoğalmış. Şehir Hatları, Mavi Marmara, deniz otobüsleri sıra sıra dizilmiş. Denize inen tek nokta bırakılmamış. Umum Müdürün Köşkü harap duruyor. Altı istasyondan biri lojman, biri kültür merkezi, biri kendi haline bırakılmış, ikisi yenileniyor, birinin durağı bile kalmamış. Haydarpaşa on altı yıldır kapalı, temeline çakılan kazıkların çoğu çürümüş, açılış 2027'ye ertelendi. Balıkçı tezgâhlarından birinde balık fotoğrafı var. Etrafı kırmızı, içi aydınlık siyah gözleriyle bakıyor.

Yazarın Diğer Yazıları

Ben, Cisr-i Derbend

Bostancı Köprüsü değil, üç gözlü Bostancıbaşı Köprüsü’yüm. Adım tam ortamdaki kitabe köşkünde yazılıydı, biri söktü götürdü, geride bir parmak derinliğinde izi kaldı. Yandaki çeşmenin kitabesi yerinde duruyormuş, kim söktü benimkini? Söken adamın elleri ne renkti, sabah mıydı akşam mıydı, taşı nereye götürdüler? Düşünürsem ortaya çıkacak, sözcük sö ...

Göztepe’de Tebdil-i Hava

Dışarıdaki dolaptan aldığım kutu kahvenin parasını öderken bakkalın sakin sesi duyuldu. “Kentsel dönüşüm değil rantsal dönüşüm. Çocukların okul işi olmasa hemen gideceğim memlekete, neyse ki zamanında her şey bu kadar ateş pahası olmadan köyüme ev yaptırmışım. Nefes alacak yer kalmadı burada.” Yarım saat önce indiğim Göztepe’de tarihi istasyonun ...

Zaman katında Fikirtepe

Fikirtepe, bir semt adından evvel kadim kültürlerden birinin adıdır. Neolitik dönemde burada yaşayan insanların, dünyanın başka yerlerinde görülmeyen kapları vardır. Dikdörtgen biçimli dört ayağıyla yerden yükselen, üstüne ince çizgiler kazınmış kaplar, sekiz bin yıl önce Fikirtepe’ye gelip yerleşenlerin imzasıdır. Bu kültür bugün sana ne söyler ...

Moda İskelesi

Yokuşun sonunda beliren yelkenli, solda yükselen binanın arkasında bir anda gözden kayboldu. Kıyıya doğru koşmak işe yaramazdı, hafif bir rüzgâr bile onu çoktan Kalamış Koyu’na taşımış olurdu. Burada bakışlar, denizin üstündeki karabatak, vapur, sandal, yelken, ne olursa olsun gözden kaybolana kadar peşinden giderdi. Yelkenci, Fenerbahçe’deki ku ...

İçeriden

Köprünün karşı tarafındaki dev binaları sevmedi. Yükseklik şehrin tepelerinde olmalıydı, kuşların gözünde, çınarın yaprağında. Yönünü hemen derenin öte yanına çevirdi. Su, tam köprüye varınca kayboluyordu, yerin altına gönderilmişti. İki yanı duvarlı ve tel örgülü Kurbağalıdere buradaydı.    Soldaki sokağa girdi: Ahmet Rasim Sokağı. Buradaki evl ...

İstanbul, thank you

​Boston uçağında Dante notlarına baktım. Son iki yıldır uçak yolculuklarında yalnızca iki film izleyip biraz Orhan Veli dinledikten sonra uyuyordum. Bu kez önümdeki mavi ekranda İlahi Komedya'dan bir kanto, yanımda yorgunluktan gözleri çökmüş yolcu vardı. Otuz beş yıldır Boston'da yaşıyormuş. Dubai üzerinden planladığı dönüş olmayınca bu uzun yo ...

Lostra Dükkânı

Kadıköy'e giderken rüzgâr vardı. Bunu not etmiştim, Mart sonu rüzgârlarının insanı nasıl hazırlıksız yakaladığını. Ayakkabımın topuğundaki beyaz şerit haftalardır her giyişimde gözüme çarpıyordu. Siyaha boyatmamalıydım, böyle şeyleri hep erteliyorum. Dükkânı bulmak zor olmadı. Küçük, derli topluydu. Adam tezgâhın arkasında çalışıyordu. Tam üstün ...

Yola çıkmış bir nezaket, bayram kartpostalları

İki el arasında tutulan mektup, çiçekler, uçuşan kuşlar ve kalp desenlerle yola çıkmış bir selam duyurulur. Kartın yüzü, sözcükle resmin aynı anda konuştuğu incelikli bir düzene dönüşür. Bayram, eve varmadan önce yola çıkan nezaket gibidir. Sol üstte yoğunlaşan çiçekler, sağ üstte uçan kırlangıç, ortadaki bayrak ilk bakışta kutlama duygusunu taş ...

Mühürdar’da bir Alman Hoca, bir Nobel adayı

Pandemi günlerinde, 1930’larda hazırlanmış Pervititch haritalarına bakarak Mühürdar Caddesi’nde yaşamış Almanya’dan Türkiye’ye gelen üniversite hocalarının evlerini işaretledik. Sokağa çıkma yasağının olmadığı soğuk bir günde, o işaretlerin şimdiki karşılıklarını görmek için yürüdük. Seza Apartmanı’nda hukukçu Ernst E. Hirsch, Nazlı Hanım Apartmanı ...

Ayrılık Çeşmesi

Oraya vardığımda yürüyen merdivenlerin ve otobüs durağının kalabalığından önce, kurbanlık koyun ilanları gözüme çarpıyor. İkisi de bu hattın gerçeği. Köprü altına doğru tamirhanelerin ötesinde kimsenin uğramadığı, suyu akan Saraçlar Çeşmesi var. Eski gelenekler şehrin yeni yüzünde son demlerini yaşıyor. Durağa adını veren tarihi Ayrılık Çeşmesi ise ...