Kadıköy silüetinde mimar Vedat Tek etkisi
Cumhuriyet’in ilk yıllarında Ankara’dan İstanbul’a uzanan mimarlık serüveninde önemli izler bırakan Mimar Vedat Tek, Kadıköy’ün silüetine de damgasını vurdu. Haydarpaşa ve Moda iskelelerinden Zihni Paşa Camii’ne, köşk ve villalara uzanan eserleri Kadıköy’ün mimari geçmişine ışık tutuyor
Mesut KAPLAN
29 Ekim 1923’te Atatürk’ün öncülüğünde Türk toplumununun bağımsızlık mücadelesi, en büyük meyvesi olan Türkiye Cumhuriyet’ini vermiştir. Yokluğun ve yoksulluğun tüm ülkeyi sardığı bu dönemde; ülkenin yeniden inşası için büyük bir kalkınma içerisine girilir. Bu atılımın ayaklarından biri de sivil ve resmî binaların inşasıdır. Bu yeni inşa sürecinin yönetilmesinde Osmanlı Devleti’nin son döneminde ön plana çıkan iki isim vardır: Kendisi de Kadıköylü olan Mimar Kemalettin (1870-1927) ve mimari alanda eğitim görmüş ilk isim, Mimar Vedat Tek (1873-1942).
“Dersaadet’te, Beşiktaş’ta 1873 yılının Ramazan-ı Şerif’inde doğdum. Pederim vezirlerden Diyarbakır Valisi Merhum Sırrı Paşa’dır. Bir Müddet Mekteb-i Sultani’de tahsil görüp Fransa’da Paris şehrine gittim ve orada mimarlık eğitimi aldım. Türkçe ve Fransızca konuşur ve okur yazarım. Eserim yoktur,” diyerek kendisini anlatır Vedat Tek. Türk mimarisinde bıraktığı eserlerle önemli bir yere sahip olan Vedat Tek, aynı zamanda besteci, yazar ve şair Leyla Saz’ın oğludur.
Cumhuriyet’in ilanından sonra Ankara’ya çağırılan Vedat Tek, burada özellikle kamu binalarının yapımında önemli görevler alır. Sonraki dönemlerde TBMM binası olarak da kullanılan “Cumhuriyet Halk Partisi Mahfeli”, “Ankara Palas”, “Gazi Köşkü”nün düzenlenmesi ve eklerin ilave edilmesi projelerini gerçekleştirir. Bu süreçte yaşadığı bazı anlaşmazlıklar sonucunda Ankara’daki tüm görevlerini bırakan Tek, Ankara dışında “İzmit Saat Kulesi”, “Kastamonu Hükümet Konağı”nı da yapar ve İstanbul’a dönerek çalışmalarına burada devam eder. Sirkeci’de küçük bir ofis tutar. Gazeteye: “Mimar Mehmet Vedat” diyerek verdiği ilan; “Türk’ten mimar olur mu?” gibi sözlerle karşılaşmasına sebep olsa da en güzel cevabı ortaya koyduğu eserlerle verir.
1942 yılına kadar İstanbul’da serbest mimar olarak çalışan Vedat Tek, İstanbul’un birçok önemli yapısına imza atar. Bunlardan 1905-1909 arasında inşa ettiği Sirkeci’deki “Postahane-i Amire” (Büyük Postane), onun meslek hayatındaki belki de en önemli eseri olur. Bu proje ona “Legion d'Honneur”, “Mecidi” ve “Osmani” nişanlarını kazandırır. “Tapu Kadastro Müdürlüğü” (Sultanahmet), “Halit Ziya Uşaklıgil Köşkü” (Çemberlitaş), “Hobyar Mescidi” (Sirkeci), günümüzde Haliç Kongre Merkezi olarak kullanılan “Sütlüce Mezbahası”, “Tütün Deposu” (Üsküdar), “Tahir Han” (Galata), “Teyyare Şehitleri Anıtı” (Fatih), “Yayla Apartmanı” (Nişantaşı), “Pertev Apartmanı” (Taksim) ve daha birçok eseri sayılabilir.
KADIKÖY'DEKİ VEDAT TEK İMZALARI
Bazı yapılar vardır; olduğu yerle özdeşleşen, o yerin simgesi olan. Ulaşımın henüz çok gelişmediği, günümüz köprülerinin yapılmadığı dönemde Anadolu’dan, eskilerin deyimiyle; “Eski İstanbul”a gelen herkesin İstanbul olarak gördüğü ilk yer Kadıköy’dür. Eski İstanbul’dan Anadolu yakısına bakınca görülen ilk yer yine Kadıköy’dür. Eski İstanbul’dan Vapurla Kadıköy’e gelmek isteyenlerin ise Kadıköy namına gördükleri ilk yapılardan biri Haydarpaşa İskelesi’dir. Moda koyunda bulunan Moda İskelesi’yle birlikte Kadıköy’ün silüetindeki önemi günümüzde de devam eden bu iki yapının ortak özelliklerinden biri de Mimar Vedat Tek tarafından tasarlanmış olmalarıdır. 1916 yılında Heyet-i Fenniye Reisi (İstanbul Belediyesi Fen İşleri Müdürlüğü) olan Vedat Tek, özellikle Anadolu yakasındaki iskeleler için çalışmalar yapmış fakat bunlardan yalnızca Haydarpaşa ve Moda iskeleleri için yaptığı tasarımları gerçekleştirebilmiştir.
Vedat Tek’in Kadıköy sınırları içerisindeki yapıları yalnızca iskelelerden ibaret değildir. Zihni Paşa ya da Erenköy İstasyon Camii, Padişah II. Abdülhamid’in Ticaret ve Ziraat Nazırı Mustafa Zihni Paşa tarafından Erenköy’de 1902-1904 yılları arsasında yaptırılmıştır. Camii Vedat Tek tarafından tasarlanmış; ünlü iç yazıları da Hattat Sami Efendi tarafından yazılmıştır.
Mimar Vedat Tek’in Kadıköy’de bulunan sivil yapılarına baktığımızda ise Çiftehavuzlar’da bulunan Cemil Topuzlu Köşkü, Vedat Tek’in yaptığı eserler içerisindeki en tartışmalı yapıdır. Çünkü yapı, Tek aile arşivindeki Vedat Tek eserlerinde yer almakla beraber Cemil Topuzlu’nun, “İstibdat-Meşrutiyet-Cumhuriyet Devirlerinde 80 Yıllık Hatıralarım” isimli eserinde yapının proje sahibinin Alexandre Vallaury olduğunu belirtir. Yine Vedat Tek’in mimarı olduğu ve Suadiye’de bulunan Mr. L. Varber Villası, dikkati çeken projelerindendir. 1932 yılında inşa edilen yapı, iki katlı fakat müstakil girişlere sahiptir. Yıllar içerisinde birçok değişikliğe uğradıktan sonra da 2001 yılında yıkılmıştır.
Vedat Tek’in projesi olduğu, Afife Batur’un hazırladığı, “M. Vedat Tek: Kimliğinin İzinde Bir Mimar” isimli kitapta kaynaklarla ortaya konan diğer iki yapı ise; Kalamış’taki fakat günümüzde mevcut olmayan Feride Ayni Köşkü ile Moda’daki Mahmut Paşa Köşkü’dür.