“Bir kez sevilen hiçbir şey ölmez”
Ahmet Birsen, “Şehrin Köpeklerine Müjdeler” romanında 1910’da Sivriada sürgününde yok edilen on binlerce köpeğin hikâyesini güçlü, katmanlı ve sarsıcı bir dille anlatıyor. İnsanın başka canlıların yaşamı üzerindeki hükümranlığını sorgulayan roman, sevginin ve edebiyatın unutuluşa karşı direnen gücünü ortaya koyuyor
Muktedirler tarihi hep yukarıdan aşağıya yazar, rakamlarla, kararlarla, envanterlerle... Merhametsiz, duygusuz, insafsız… Yine de bir kentin tarihi, zafer taklarında ya da büstlerde değil, kıyısına vuran denizinde, denizinde yüzen balığında, göğünde yükselen martısında, kapıda bekleyen kedisinde, ardından usulca yürüyen köpeğinde ve onlara yapılan kıyımlarda saklıdır. Çünkü resmi tarih ne kadar inkar ederse etsin tarih sokaklarda tüm canlılarla birlikte yazılır. Ve hafızası daha dirençlidir. Sesler kesilse, izler silinse bile o sessiz bakış kentin duvarlarında kalır. Çünkü bir şehrin köpeğiyle, ağacıyla, kuşuyla kurduğu o kadim bağı hiçbir karar meclisi yok edemez. Edebiyatı da onlar yazar. Çünkü edebiyat, resmi tarihin aksine her türlü canlının izinin sürüldüğü ve var olup konuşabildiği yerdir.
Ahmet Birsen’in “Şehrin Köpeklerine Müjdeler” romanı da, 1910 yılında Sivriada’ya sürülerek yok edilen on binlerce canın sesini tam da bu kayıp izlerin arasından çekip çıkarıyor. Tarih, mitoloji ve merhameti cesaretle harmanlayan bu sarsıcı yapıt, resmi tarih ile arşivin sildiği hayatlar arasındaki uçurumu kurmacanın imkânlarıyla dolduruyor.
Resmi tarihte İttihat ve Terakki döneminde Şehremaneti’nin aldığı sürgün kararı, medeniyet hamlesi maskesi altında bürokratik bir işlem gibi sunuluyor. Birsen, bu felaketi insan ruhunun çelişkileriyle yüzleştiriyor. Komite masasında köpeklerin katliamına imza atanlar, akşam meyhanede çocukluklarını anıp gözyaşı döken aynı insanlardır. Romanda bu ikilik, kötülüğün canavarlardan değil, sıradanlığın ve duygusuzluğun konforundan beslendiğini şu sözlerle anlatıyor: “İnsan türünün büyük gizemlerinden biridir; insan sabah uyanır, eşine sarılır, çocuğunu öper, bir tanıdığa selam verir, borç isteyen dostunu yüzüstü bırakmaz, başının üstünde uçuşan kuşları görmekten sevinç duyar, ihtiyar adam yere düşüp yaralanmasın diye koluna girer, başkalarının esenliğini ister, onların mutluluğunu paylaşır, aynı akşam bir masanın etrafında oturup ülkeler kurup ülkeler yıkmanın, infaz ve idam listelerinin altına imza atmanın, sürgün ve savaş kararları vermenin, başka yaşamlar üstünde tasarruf sahibi olmanın hazzıyla esrikleşir.”
Romanın merkezindeki figürlerden Babasız Vasil, alışılagelmiş lekesiz azizlerden değil. Kıskançlık yüzünden dostlarını bıçaklamış bir katil, bir tımarhanenin yeraltında yıllar geçirmiş yaralı bir ruh. Onu dönüştüren şey gökten inen bir ilahi buyruk değil, bir köpeğin (Tulumba) karşılıksız bakışı. Kurtuluşun ve merhametin, günahsız olanlara değil, kendi içindeki karanlıkla yüzleşmiş yeryüzü sakinlerine ait olduğu fikri romanın felsefi omurgasını oluşturuyor.
BUGÜNÜN AYNASINDA GEÇMİŞE BAKMAK
Kitabın bir başka özelliği Hıristiyan diriliş mitlerinden, Spinoza'nın tek cevher görüşüne kadar pek çok kültürel ve mitolojik kaynağı aynı suda buluşturması. Kapağındaki Goya referansıyla da dikkat çeken roman, boşluğa bakan suskun başa ses vermeye çalışıyor. Resmi tarihin sayılardan ibaret kıldığı kırım, Dóro adlı yirmi beş asırlık bir köpeğin anlatımıyla “aşağıdan yukarıya” bir belleğe dönüşüyor. Babasız Vasil’in kırımın eşiğinde köpeklere fısıldadığı müjdeler, tarihin bu karanlık sayfasına bir umut alanı açıyor: “Ne zaman ki sevilecek hiçbir şey kalmaz, ne zaman ki susuz kalmış ağaçlar yağmuru özlemez, ne zaman ki yıldızlar dünyayı kendi haline bırakır ve toprak kendini ateşe çevirir, ancak o vakit köpeklere sevgiden hiçbir pay kalmaz. Son insan öldüğünde köpek soyunun sonuncusu da onunla birlikte ölecek. O güne kadar yaşayacak ve nefes aldığınız her yerde sevileceksiniz.”
Sürgün gecesi mahallelinin kaynar sularla ve ateş tehdidiyle sokağa dökülerek binlerce köpeği kurtarması, devletin şiddetine karşı kurulan kolektif direnişin ve “bakma” eyleminin en somut kanıtını oluşturuyor. Katliam en derinde “bakmamaktır”, Birsen o karşılıksız bakışı yeniden kurarak unutuşa karşı güçlü bir direniş alanı açmış.
1910 yılında geçen bu hikâye, günümüzde sokak hayvanlarına ilişkin yasal düzenlemeler düşünüldüğünde, can yakan bir tarihsel tekerrüre dönüşüyor. Aradan geçen onca zamana rağmen değişmeyen şey, insanın başka canlıların yaşamı üzerinde söz sahibi olabileceğine dair o tehlikeli inancı. Bir zamanlar halkın vicdanına ve itirazına çarpan devlet şiddetinin, bugün yasalar aracılığıyla yeniden hayat bulması, romanı geçmişe ait bir anlatı olmaktan çıkarıyor.
“Şehrin Köpeklerine Müjdeler”, bir yenilgi tutanağı değil, insanın elinden çıkan vahşete karşı hayvanlarla kurulan o en eski ve onurlu sözleşmenin hâlâ mümkün olduğunu, ‘bir kez sevilen hiçbir şeyin ölmeyeceğini’ hatırlatan lirik, katmanlı ve vicdan sahibi bir yapıt.