120 yıllık tarih canlanıyor
İstanbul’un kültürel hafızasının simgelerinden olan tarihi Büyükada Rum Yetimhanesi, restore edilecek.
19. yüzyılda yapılan, çeyrek asrı aşkındır atıl halde duran Büyükada Rum Yetimhanesi (Prinkipo Palas), uluslararası bir iş birliğiyle yenilenecek. Restorasyona ilişkin anlaşma, 15 Haziran 2026 tarihinde İstanbul Rum Patrikhanesi’nde düzenlenen; Patrik Bartholomeos, Avustralya Başepiskoposu Makarios Griniezakis, Bilgili Holding Yönetim Kurulu Başkanı Serdar Bilgili ve Yönetim Kurulu Üyeleri, ĒNSOFI S.A.'yı temsilen Yönetici Mimar ve UNESCO İyi Niyet Elçisi Costantza Sbokou-Constantakopoulou ile Büyükada Yetimhane Binası Restorasyon Kurulu Koordinatörü Laki Vingas’ın katıldığı törenle imzalandı.
Proje; yapının mülkiyetine sahip olan İstanbul Rum Patrikhanesi, Türkiye’nin önde gelen yatırım şirketlerinden Bilgili Holding ve Yunanistan merkezli, sürdürülebilir turizm ve gayrimenkul geliştirmede öncü bir grup olan ĒNSOFI Holding'in katılımıyla hayata geçirilecek.
YENİ İŞLEVİ HENÜZ BELLİ DEĞİL
Laki Vingas, Agos gazetesinde verdiği röportajda, “Büyükada Rum Yetimhanesi, Türk şirketi Bilgili Holding ve Yunanistan merkezli, sürdürülebilir turizm ve gayrimenkul geliştirme şirketi ĒNSOFI Holding’e restorasyon karşılığı uzun süreli kiralama modeliyle kullanıma tahsis edildi. Bu şirketlerin deneyimlerine güveniyoruz.. Ayrıca Yunan ve Türk şirketlerinin birlikte çalışıyor olmasını, vizyonlarını birleştirmesini de önemli buluyoruz.” dedi.
Yapının mevcut hâli korunarak mı yenileneceği yoksa tamamen yıkılarak yeniden mi yapılacağına Kültür Bakanlığı’nın karar vereceğini belirten Vingas, yapıya verilecek yeni işlev konusunda da şunları söyledi: “Çok uzun bir yol var önümüzde. Hangi fonksiyonun nasıl verileceğine, imalatı ve işletmesine dair yol haritasının muhatapları şirketler. Biz onlara güveniyoruz. Bizim başından beri çok hassas olduğumuz taleplerimizden biri, Yetimhane’nin filantropik (insan sevgisine dayanan, hayırsever ve kamu yararını gözeten) hizmetini, toplumun sosyal ve kültürel yapısını yansıtacak daimi bir mekânın ve sergisinin var olması. Bu hassasiyetimizi muhataplarımız da kabul etti. Herkesin ziyaret edebileceği bir mekân olacak.
ONAY 4 SENE ÖNCE VERİLMİŞTİ
2022 yılında konuya ilişkin gazetemizde yaptığımız haberde, Büyükada Rum Yetimhanesi’nin müştemilatı olan okul binasına Anıtlar Kurulu tarafından restorasyon onayı verildiğini yazmıştık. Restorasyon Projesi Koordinatörü Laki Vingas gazetemize yaptığı açıklamada, “Bu süreç büyük bir eşikti bizim için. 57 sene öylece duran bir binayı son 2 senedir çevremizin, bilim kurulumuzun, hocalarımızın, mimarların, yerel kurulların, Kültür Bakanlığı’nın ve kişilerin desteğiyle adım adım ilerlettik. Bu karar bizi mutlu etti. Hocalardan bir bilim kurulu oluşturduk. Bu aşamadan sonra finans kaynaklarına yöneleceğiz. Diliyoruz ki uygulamalar yıl sonu itibariyle başlamış olur. En büyük arzumuz çevreye duyarlı bir bina yapmak. Hem kültüre hem mimariye sahip çıkmak.” demişti. Vingas, "Restorasyonun uygulama süreci için teklif dosyası hazırlanacak. Bu süreç uzun, birkaç haftada tamamlamak mümkün değil, aylarca sürecek olan bir şey. Biz diliyoruz ki bu süreci en kısa zamanda tamamlayalım. Tahmin ediyorum ki ciddi bir şekilde finans kaynakları temin edilirse ve yoğun şekilde işi yapacak şirket tecrübeli ise bir buçuk senede tamamlanır" ifadelerini kullanmıştı.
19. YÜZYILIN EN BÜYÜĞÜ
Büyükada’nın en güzel yeri sayılan Hristos/İsa Tepesi’nde bulunan, inşaatı tamamlandığında dünyanın en büyük ahşap binası unvanını taşıyan bu yapı, dünyaca ünlü Fransız Mimar Alexander Vallaury tarafından 1898’de tasarlandı. “Prinkipo Palas” adı altında Avrupa aristokrasisinin varlıklı mensupları için otel olarak işletilmek üzere inşa edildi. Şark Ekspresi'nin işletmesini yürüten Wagons-Lits adlı şirket burayı trenle İstanbul'a gelecek turistler için otel olarak kullanmak istiyordu. Ancak dönemin Osmanlı yönetimi otel ruhsatı vermedi. Bunun üzerine 1900’lerin başında Osmanlı finans dünyasının önde gelen, nüfuzlu Rum banker ailelerinden Zarifopouloslara mensup Eleni Zarifi tarafından satın alındı. Yetimhane olması koşuluyla Fener Rum Patrikhanesi’ne bağışladı. Yedikule'deki Balıklı Rum Hastanesi bünyesinde bulunan Rum Yetimhanesi 1902 yılında bu binaya taşındı. 60 sene boyunca binlerce Rum çocuğuna barınma ve eğitim imkânı sağladı. 1964'te Türkiye ile Yunanistan arasındaki siyasi gerilimin de etkisiyle yetimhane aniden kapatıldı; çocuklar farklı kurumlara gönderildi. Takip eden senelerde mülkiyeti uzun bir hukuk sürecinden sonra, 2010'da Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararının ardından Fener Rum Patrikhanesi'ne iade edildi. 5 katlı ve 206 odalı yapı, 2018 yılında Europa Nostra tarafından "Avrupa'nın Tehlike Altındaki 12 Kültürel Mirası" listesine alındı.
Ada’da yetimhane sergisi
“Büyükada Rum Yetimhanesi Arşiv Projesi: Çoğulcu Hafıza, Sosyal Tarih, Kültürel Miras” hayata geçirildi. Fener Rum Patrikhanesi Avlusunda Aya Yorgi Rum Ortodoks Kilisesi Vakfı (RUMVAKFI) koordinasyonunda yürütülen proje; Avrupa Birliği fonu ve Hrant Dink Vakfı Sivil Toplumu Güçlendirme 2025-2027 Hibe Programı desteğiyle yapılıyor. Mart 2026-Eylül 2027 tarihleri arasında 18 ay sürecek olan projede, Özgür Kaymak, Seda Naniç, Elif Kevser Özer ve İlay Romain Örs görev alıyor. Araştırmacılar, 1964'te kapatılan yetimhanenin öğrenci, personel ve ailelerinin deneyimlerini dijital arşivde toplayacak. İstanbul, Atina ve dünyanın dört bir yanındaki diasporaya dağılmış materyalleri bir araya getirmeyi amaçlayan çalışma; kamuya açık bir web sitesi, belgesel film ve podcast serisiyle geniş kitlelere ulaştırılacak.
Projenin ilham kaynağı olan Büyükada Rum Yetimhanesi Sergisi ise 22 Mayıs’tan itibaren Adalar Müzesi'nde ziyaretçilerini ağırlamaya başladı. Deniz Koç Çeliker’in küratörlüğünü ve tasarımını üstlendiği serginin içerikleri Doç. Dr. Yaşar Tolga Cora ve Derya Koç tarafından düzenlendi. En az bir yıl sürmesi planlanan bu program, yalnızca bir sergiden ibaret değil, bir yapının, bir hafızanın ve bir geleceğin birlikte düşünülmesine davet niteliği taşıyor.
Solda: Yetimhanedeki harap piyano. (Fotoğraf: Murat Germen, 2018). Sağda: Piyano sergide.