Tarladan sofraya, sofradan çöpe
Dünya genelinde her gün milyarlarca öğüne karşılık gelen gıda israf edilirken, çöpe giden yalnızca yiyecek değil, onu üretmek için kullanılan kaynaklar da oluyor
29 Eylül Uluslararası Gıda Kaybı ve İsrafı Farkındalık Günü, gıdanın üretimden tüketime kadar uzanan yolculuğunda yaşanan kayıplara dikkat çekiyor. 2026 yılının teması “Gıda Kaybı ve İsrafını Azaltmanın Dönüştürücü Potansiyeli” olarak belirlendi. Tarlada, taşıma ve depolama süreçlerinde, marketlerde, restoranlarda ya da evlerde ortaya çıkan kayıplar bir araya geldiğinde ortaya küresel ölçekte büyük bir tablo çıkıyor. Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) 2024 Gıda İsrafı Endeksi’ne göre 2022 yılında dünya genelinde 1,05 milyar ton gıda israf edildi. Bu miktar, tüketicilerin kullanımına sunulan gıdanın yaklaşık yüzde 19'una karşılık geliyor. İsrafın yüzde 60’ı hanelerde, yüzde 28’i yemek hizmetlerinde, yüzde 12’si ise perakende sektöründe gerçekleşti.
KAYIP SOFRAYA GELMEDEN BAŞLIYOR
Gıda israfı yalnızca tüketiciye ulaştıktan sonra ortaya çıkmıyor. Hasat, depolama, taşıma, işleme ve satış aşamalarında da ürünlerin bir bölümü kaybedilebiliyor. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) verilerine göre 2023 yılında hasat sonrasından perakende aşamasına kadar olan süreçte küresel gıda kaybı yüzde 13,3 olarak hesaplandı. Özellikle meyve ve sebze gibi çabuk bozulan ürünlerde kayıpların daha yüksek olduğu belirtiliyor.
Gıda kaybı ile gıda israfı farklı aşamaları ifade ediyor. FAO’nun verileri üretimden perakendeye kadar olan kayıpları, UNEP’in verileri ise perakende, yemek hizmetleri ve hanelerde ortaya çıkan israfı kapsıyor. Böylece gıdanın tarladan tüketiciye kadar uzanan yolunun farklı noktalarındaki kayıplar ayrı ayrı görülebiliyor. Üretim ve tedarik aşamasındaki kayıpların azaltılması için uygun hasat yöntemleri, depolama koşulları ve taşıma süreçleri önem taşıyor. Özellikle kısa sürede bozulan ürünlerin uygun koşullarda muhafaza edilmemesi, gıdaların tüketiciye ulaşmadan kaybedilmesine neden olabiliyor.
HER GÜN 1 MİLYAR ÖĞÜN ÇÖPE GİDİYOR
İsrafın en büyük bölümü hanelerde gerçekleşiyor. UNEP’e göre 2022 yılında dünya genelinde hanelerde her gün en az 1 milyar öğüne eşdeğer yenilebilir gıda israf edildi. Hanelerde kişi başına düşen yıllık gıda israfı yaklaşık 79 kilogram olarak hesaplandı. İhtiyaçtan fazla alışveriş yapmak, ürünleri uygun koşullarda saklamamak, gereğinden fazla yemek hazırlamak ve gıdaları zamanında tüketmemek hanelerdeki israfın nedenleri arasında yer alıyor. Alışveriş öncesi evdeki ürünleri kontrol etmek, ihtiyaç kadar satın almak ve kolay bozulan gıdaları önce tüketmek israfı azaltabiliyor.
Restoran, kafe, otel ve yemekhanelerde tüketilmeyen yiyecekler de toplam israfa ekleniyor. UNEP verilerine göre yemek hizmetlerinin küresel gıda israfındaki payı yüzde 28, perakendenin payı ise yüzde 12.
GIDAYLA BİRLİKTE KAYNAKLAR DA KAYBEDİLİYOR
Çöpe giden bir gıdayla birlikte o ürünün üretimi için kullanılan kaynaklar da boşa gidiyor. FAO, hiç tüketilmeyen gıdaların üretimi için kullanılan tarım alanının dünya genelindeki toplam tarım alanının yaklaşık yüzde 28’ine karşılık geldiğini belirtiyor. Gıda kaybı ve israfının küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık yüzde 8 ila 10’una katkıda bulunduğu da ifade ediliyor. Türkiye’de de tablo dikkat çekiyor. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın bilgilendirme sayfasında yer alan kişi başına yıllık 93 kilogram gıda israfı verisi, Bakanlığın yeni bir araştırmasına değil, UNEP’in 2021 Gıda İsrafı Endeksi verilerine dayanıyor. Tarım ve Orman Şûrası kapsamında hazırlanan daha yeni raporda ise Türkiye’de kişi başına gıda israfının 2024 yılında 102 kilograma çıktığı belirtiliyor. Raporda, bu verinin güvenilirliğinin sınırlı olabileceği de ifade ediliyor.
Bu nedenle gıda israfının azaltılması, yalnızca çöpe giden yiyecek miktarını düşürmekle sınırlı görülmüyor. Üretimden tüketiciye kadar uzanan zincirde kayıpların azaltılması, doğal kaynakların daha verimli kullanılması ve çevresel etkinin azaltılması açısından da önem taşıyor.
İSRAFI AZALTMAK MÜMKÜN
Gıda israfını azaltmak için alışverişi planlamak, ihtiyaç kadar ürün almak, kolay bozulan gıdaları önce tüketmek ve yemekleri tüketilecek miktarda hazırlamak önemli adımlar arasında yer alıyor. Artan yemeklerin uygun koşullarda saklanarak yeniden değerlendirilmesi ve sebze-meyvelerin doğru koşullarda muhafaza edilmesi de israfın önüne geçebiliyor.
Hanelerin yanı sıra üretim, perakende ve yemek hizmetleri sektörlerinde de kayıpların azaltılması gerekiyor. Ürünlerin uygun koşullarda depolanması ve taşınması, satışa sunulamayacak durumdaki gıdaların değerlendirilmesi ve tüketiciye doğru bilginin aktarılması, zincirin farklı noktalarındaki kayıpların azaltılmasına katkı sağlayabiliyor.