Haftalık Bağımsız Gazete 28 Ekim 2021

Kadıköy’de kaybolup gitmiş Katolik Ermeni ve İtalyan okulları


Pınar Erkan

Pınar Erkan

Okunma 17 Eylül 2021, 09:17

Yıllar önce Moda’da bir okul için araştırma yaparken bir bakkala girip sokakta okulun yerini sormuş, bakkaldan, “Burada öyle bir okul yok, hiç olmadı, olsa ben bilirdim, uzun yıllardır buradayız biz”, yanıtını almıştım. Dönüp sokağın ismini gösterdim: Mektep Sokak. Okuldan sadece sokağın adı kalmıştı fakat bakkal bir kere olsun bu sokak niçin Mektep Sokak diye düşünmemişti ve orada hiçbir zaman bir okul bulunmadığında ısrar ediyordu. 

Sözünü ettiğimiz okul Moda’daki Ermeni Katolik okuludur. Hem de pek görkemli, orta avlulu, eski Moda Plajı’nın tam yukarısına denk düştüğü için burnu sergileyen fotoğraflarda görülebilen iki buçuk katlı, manastır tipi kâgir bir yapıdır bu. Mikhitarist Papaz Okulu ismiyle de biliniyordu. 

Moda'da Ermeni Katolik Manastırı, 1900'ler

Mikhitaristlerin geçmişi 17. yüzyıla kadar uzanır. Mikhitar veya Pier Manuk, 17. yüzyılın sonunda Sivas’ta doğmuş, yirmi yaşında Anadolu’yu dolaşarak Ermenilere dini rehberlik yapma çabası içine girmişti. Mikhitar, teselli eden, çare bulan anlamına gelir. Ermeni kültürünü yaşatarak Ermeni dini ile Roma Kilisesi’ni birleştirmeyi istiyordu. Ancak yolu çok meşakkatli bir yol olmuştur. Sonraki yıllarda Mikhitaristler Avrupa ve doğuda yaptıkları çalışmalarla sayısız kitap bastırmış, eski İran, Anadolu, hatta Selçuk, Doğu Roma ve Asur tarihine de ışık tutacak araştırmalarla Ermeni kültürüne olduğu kadar Avrupa ve doğu tarihine de katkıda bulunmuşlardır.

Okul, eski Bomonti Gazinosu’nun yerinde idi. 1842 yılında Samuel Katırcıoğlu tarafından kurulmuş, Kadıköy’de Katolik Ermeni rahip yetiştiren tek okuldu. Mikhitaristlerin Venedik ve Viyana merkezlerinden Venedik’e bağlı olarak işlemekteydi. Öğrencilerin bir kısmı sokağın karşısında sıralanmış binalarda kalıyorlarmış. İçlerinde en bilineni Otel Şana imiş. Fotoğraflarda bina cephesinde Hotel Moda yazıyor. 1915 yılında okul yanmış, sokağın karşısındaki pansiyonlar da yıkılarak yerine apartmanlar inşa edilmiştir. 

Moda Hotel Şana

Kadıköy'deki İtalyan Kız Okulu

Kadıköy’de yine az bilinmekle birlikte İtalyan okulları da vardı. Osmanlı Devleti’nde İtalyan Birliği kuruluncaya kadar tüm Katolik okulları Fransa’nın himayesindeydi. Birlik kurulduktan sonra açılan 20 İtalyan okulundan sadece ikisi Kadıköy’deydi. İtalyan Kız Okulu, bugünkü Sular İdaresi yerinde, Sultan Abdülaziz dönemi sarraflarından Tübinilere ait 2 katlı, sokakla aradaki bahçede ağaçları bulunan konakta devam ediyordu. Bugün orada bir konak hayal etmek çok güç. Bitişikteki şapel de Tübinilere aitti. Etrafı yüksek duvarlarla çevrili olduğu için birkaç yıl önce kapılarını tekrar açana kadar, içeride bir şapel olduğunu tahmin bile edemezdiniz. Adı kız okulu olmakla birlikte erkek çocukları da kabul ediliyormuş. Açılışının ikinci yılında yüzde onu Türk olacak şekilde çoğu Rum, Ermeni ve Yahudi çocuklardan toplam yüz öğrencisi varmış. Eğitimi yürüten rahibeler okulun en üst katında kalıyorlarmış. Bu tip okullarda din insanlarının okulun üst katlarını lojman olarak kullanması adettendi. Ivrea rahibelerinin yürüttüğü okul, 1936 yılında kapanmıştır. 

Kadıköy Postanesi hizasındaki Tubini Rıhtımı

İtalyan Erkek Okulu ise günümüzde Kadıköy Postanesi olan binanın yerindeydi. Bu okullarla ilgili ulaşılabildiğimiz kaynaklar çok sınırlı. Öğrenciler arasından anılarını veya fotoğraflarını paylaşan da çıkmamış gibi. Yüzyılın başına ait fotoğraflarda görülen Tübini Malikânesi’nin önüne kadar deniz geliyor. Kumluk denilen alan henüz doldurulmamışken, fotoğrafta deniz kıyısında bir dizi yalı görmekteyiz. Tübiniler ayrıldıktan sonra en baştaki 2 katlı neoklasik bina, İtalyan kraliyet ailesine devredilmiş ve anlaşılan o ki okul yapılmış. 1934 senesinde çıkarılan “Bazı Kisvelerin Giyilemeyeceğine Dair Kanun”un ardından, din insanlarının ibadethane dışında dini giysi ve aksesuarları kullanması mümkün olmayınca yabancı okulların büyük bir kısmı kapanmıştır. Ancak 1939 senesinde Kadıköy İtalyan Erkek Okulu bu binada eğitim vermeye devam ediyordu. Ne zaman kapandığı bilinmemekle birlikte yapı, 1950lerde bir süre Demokrat Parti İlçe binası olarak kullanılmıştır. 1960larda, epey metruk kaldıktan sonra, dönemin PTT müdürü Niyazi Çetin’in çabalarıyla sahibi İtalya Kralı II. Umberto’dan satın alınarak kurum binasına dönüştürüldüğü anlaşılıyor. Özgün bina yıkılarak yerine dönemin tüm modernist eğilimlerini taşıyan 3 katlı yeni bir postane binası yaptırılmıştır. 

Kadıköy Postanesi, 1969

Bu okullar bambaşka yaşamların göstergesiydi, okullar ve verilen eğitim, hep öyledir. 19. Yüzyılda eğitimin Avrupa ile birlikte Osmanlı illerinde de öne çıkması nedeniyle işlevine uygun eğitim yapıları inşa ediliyordu. Ancak eğitim hizmeti vermek öyle çeşitli hedeflere hizmet eden bir aracı ve ihtiyaçtı ki, aynı zamanda köşklerde konaklarda da okullar açılması az rastlanan şey değildi. Moda’da yerleşmiş Levantenler içinde Tübiniler, Kadıköy’ün birçok yerinde mülk sahibiydi. Konaklarından geriye pek bir şey kalmamıştır, ancak Kadıköy’ü biçimleyen ruhun esintisinde vaktiyle onlar da vardı. 



 

Yorum Ekle
İsim
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.
Avatar
B. H. Günter - 1 ay önce
Franaız okullarından da bahsedilebilirmiş